GIRGIR’DAN LEMAN’A: MAHALLENİN MİZAHINDAN METROPOLÜN MİZAHINA ‘ÖTEKİ’ SÖYLEMİ

Bu çalışmada özellikle son yirmi yılda Türkiye’de değişen kültürel iklimin, mizah alanındaki kültürel söylemi nasıl belirlediği sorusuna yanıt bulmak amacıyla iki mizah dergisinin farklı ‘biz’ anlayışları incelenmektedir. 1972’de yayımlanmaya başlanan Gırgır dergisi, Kemalist-korporatist modernleşme temasına uygun bir biçimde ‘solidarist/ toplumsal dayanışmacı’ söylemleri kendisine rehber yaptı. Kemalist modernleşme, Şerif Mardin’in vurguladığı gibi gerçekten de ‘mahalleden mektebe giden bir süreç’ ise mahalle imgesi Gırgır mizah dergisinde ‘sınıfsız, imtiyazsız, kaynaşmış bir kitle’ biçiminde var olacaktı. Mahallenin küçük insanı (Avanak Avni, Eşek herif vb.), kurnaz bakkala ya da paragöz müteahhide karşı korunması gereken ‘halk’ı temsil ediyordu. 1980-sonrası Türkiye’de yeni ekonomi politikalarının benimsenmesi; metropollerde yeni bir orta sınıfın ve yeni bir kent kültürünün oluşmasına, mahallenin çözülmesine neden oldu. 1970’lerde Gırgır dergisinde kısa yoldan zengin olan, kültürel açıdan geri bir tip olarak çizilen ‘maganda’ tiplemesi, 1980 sonrası, ideolojik bir anlam değişikliğine uğratılarak, yeni orta sınıfın kent korkusunun dışavurumu haline getirildi. Gırgır’ın sempati ile baktığı ‘küçük adam,’ 1980-sonrası metropol mizahı ile birlikte Leman dergisinde, yeni orta sınıfın ve elitliği elden bırakmak istemeyen kültürün ‘öteki’si olan ‘maganda,’ ‘zonta’ ve ‘abazan’ haline dönüştürüldü.