BÜYÜKELÇİLİK MEKTUPLARI: LADY MARY WORTLEY MONTAGU’NUN PENCERESİNDEN TÜRK KİMLİĞİ
Bu bildiri, 18. yüzyılda İstanbul izlenimlerini aktaran Lady Mary Wortley Montagu’nun yazılarında yer alan Türk kimliğinin aynı dönem Avrupa’da inşa edilen ‘barbar’ Türk imajından farklılıklarını örneklemektedir. Lady Mary Wortley Montagu, 18. yüzyıl kadınlarının en bağımsız olanlarından biridir. Kocası Edward Montagu’nun İngiltere Büyükelçisi olarak geldiği ve çocukları ile birlikte 1 Nisan 1717-5 Temmuz 1718 arasında kaldıkları İstanbul, uzun ve renkli hayatının en iyi bilinen yıllarıdır. Bu yıllar Embassy Letters’da kaydedilen yıllardır ve bu mektupların başarısının altında Lady Mary’nin kendi toplumunun oluşturduğu Doğu imgesinden uzaklaşarak, yeni dünya görüşlerine ve izlenimlerine açık olabilmesi ve o dünyayı oluşturan Fatima, Ahmet Efendi, Sultan Hafise ve daha niceleri ile birlikte yaşayarak bu pencereyi ‘ötekinin içinde’ açabilmesi yatar. Öncelikle gördüklerini İngiltere’de bıraktıkları ile karşılaştırır. Avrupalı ve Hıristiyan olmayan bir medeniyete ait ilk deneyimi onda hayranlık uyandırır. Türk eşya ve kıyafetlerini çok sever ancak onu en çok etkileyen insanlar ve hayat tarzlarıdır. Geçmişte okuduğu seyyahların gezi notlarının ve özellikle Türklerin ‘barbarlığı’ hakkındaki yargıların ne kadar yanlış olduğunu bizzat yaşar.
Kendi değerleriyle, yabancı bir kültürü ‘çalışan’ Lady Mary, Batılı feministlerce kötü anlamlar içeren ‘peçe’nin Türk kadınına sıradışı bir özgürlük verdiğini gözlemler ve İstanbul’daki gezilerinde bizzat kendisi de takar. Türk aşılama metoduna olan ilgisi, deneme türündeki cesareti ve İngiltere’ye götürerek başarıyla uygulatması onu sıradışı bir kadın yapar. Bu özellikleri Voltaire, Dr.Johnson ve Alexandre Pope’un ondan hayranlıkla söz etmesine sebep olmuştur.
Bu bildiride amaç Türk hayatının gelenek ve göreneklerinin eşsiz bir fotoğrafı olarak gördüğüm mektupları üzerinden, Lady Mary’nin Batı’ya ait öğrenilmiş ya da öğretilmiş yargılardan uzak, önyargısız oluşturduğu bir Türk resmi kimliğini sunmaktır. Bu Türk kimliği Lady Mary’nin döneminde Avrupa’da reklamı yapılan Türk kimliğinden oldukça farklıdır.
