KÖLELİKTEN ÖZGÜRLÜĞE İZMİR ZENCİLERİ VE SIRADIŞI BİR BAYRAM: DANA BAYRAMI
Türkiye’de ‘zenci’ ya da ‘zenci folkloru’ dendiğinde pekçok kimsenin bunun neyi ifade ettiğini soracağı şüphesizdir. Çevremizde nadiren rastladığımız, artık bizden biri olan bu ‘karaderili’ insanların tarihi geçmişleri, kültürleri ve sosyolojik davranışlarıyla ilgili doğru dürüst bilgi sahibi de olduğumuz tartışmalıdır. Devletin, üniversitelerin ve araştırmacıların yeterli ilgiyi göstermeyişi, Türkiye’de yaşayan zenciler çerçevesinde bilinmeyenleri, epeyce soru işaretiyle beraber karşımıza çıkarmaktadır.
Türkiye zencileri gerek Osmanlı İmparatorluğu döneminde gerekse Cumhuriyet döneminde Müslüman Türk toplumu içerisinde değerlendirildiklerinden istatistiklerde, rehberlerde, yıllık ve salnamelerde, devletin resmi belgelerinde yer almamışlardır. Zenciler hakkında yapılacak araştırmalar da bu nedenle güçleşmektedir. Bugün Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olan bu insanların XIX. yüzyıl ortalarından itibaren kendi toprakları Afrika’dan Türkiye’ye getirilişleri, Türkiye’de köle olarak yaşamları, azad edilmeleri özgürlüğe geçişle birlikte sosyo-ekonomik yapı içerisindeki konumları heyecan verici bir serüvenin parçası olarak görünmektedir.
XIX. yüzyıl ortalarından itibaren Anadolu’da zenci cemaatinin en yoğun yaşadığı kentlerden biri İzmirdir. İzmir’in kozmopolit yapısı içerisinde XIX. yüzyılın sonlarından itibaren kendilerine yaşam alanı bulan zenciler kutladıkları Afrika asıllı ‘Dana Bayramlarıyla’ kendilerine özgün folklorik özellikleriyle de dikkat çekmişlerdir. Pertev Naili Boratav’ın, töreleri yönünden Türkiye halkının çoğunluğundan önemli ayrılıklar gösteren, ‘etnik gruplara’ özgü bayram kategorisinde değerlendirdiği bu şenliklerin incclenmesinin, Türkiye’nin kültürü konusunda yapılan çalışmalara yeni bir halka eklerken, ülke folklorunun ihmal edilmiş bir yönüne katkı sağlayacağı kanısındayım.
Bu araştırma bir yerde kölelikten özgürlüğe geçişte zencilerin toplumsal yaşamda kendi kimliklerine sahip çıkma isteklerinin kapısının aralanması olarak görülebilir.
